Met Jordi gepresenteerd als de redder van Ajax en Xavi aan het roer bij Oranje lijkt het alsof iedereen die ooit Johan Cruijff een hand schudde ineens een sleutelpositie krijgt in het Nederlandse voetbal. Is dat een teken dat Nederland op de weg terug is, of laat het vooral zien dat we nog altijd niet verder durven te kijken dan het verleden?
We beginnen in Amsterdam, waar Jordi cruijff Ajax na jaren van sportieve teleurstelling, mislukte transfers en bestuurlijke onrust weer richting de top moet brengen. Al snel werd duidelijk dat hij niet alleen kwam. Jordi nam de Spaanse topscout Joel Lara mee, haalde trainer Óscar García naar Jong Ajax, en die bracht op zijn beurt weer eigen Spaanse assistenten mee. Uiteindelijk zat hij na het ontslag van Fred Grim zelfs een deel van het seizoen op de bank als hoofdtrainer van Ajax 1. De Spaanse enclave die vooraf werd voorspeld was daarmee al snel de nieuwe werkelijkheid.
Een aanstelling zoals die van Jordi roept direct de vraag op: wordt iemand gekozen om zijn visie, of om zijn achternaam? Bij Jordi is die vraag nooit ver weg geweest. Zijn naam is in Nederland immers meer dan alleen een familienaam. Cruijff is een richting, een geloof, bijna een maatstaf. En dus werd bij zijn komst direct teruggegrepen op zijn vader: de bedenker van het moderne voetbal, de man die in Nederland nog altijd wordt behandeld alsof hij het spel niet alleen heeft begrepen, maar ook heeft uitgevonden.
Met Xavi is die reflex niet minder sterk. De Spaanse enclave lijkt nu te zijn uitgebreid van Amsterdam naar Zeist. Ook de nieuwe bondscoach van Oranje draagt diezelfde Cruijff-schaduw met zich mee. Niet alleen door de WK-finale van 2010, maar ook door alles wat hij later over Johan zei. In de documentaire Cruijff vertelde Xavi hoe groot zijn invloed was: “Je gaat niet meteen in de aanval. Je wacht en kijkt wat er gebeurt. Volgens het Cruijffisme moet je nadenken, en dan pas handelen.” En verder: “Het was voor Johan Cruijff vast niet makkelijk om Nederland in de WK-finale te zien, terwijl Spanje in de stijl van Cruijff speelde. Hij stond aan de wieg daarvan.”
Barcelona-voorzitter Joan Laporta ging in diezelfde documentaire nog een stap verder: “Wij Cruijffianen zijn daar erg trots op. Het was Johan die daar wereldkampioen werd.” Het zijn uitspraken die mooi klinken en de erfenis van Cruijff onderstrepen, maar ze leggen tegelijkertijd bloot hoe groot zijn schaduw nog altijd is, niet alleen in Barcelona, maar ook in Nederland.
Dat laatste is misschien wel de kern van deze hele ontwikkeling. Na 2010 volgden jaren waarin Oranje zoekende bleef. Louis van Gaal bracht nog een derde plek op het WK van 2014, maar ook hij stond, zoals vaker, lijnrecht tegenover Cruijff in de discussie over visie, macht en voetbalfilosofie. Daarna ging het Nederlands elftal door een reeks teleurstellingen: afwezig op het EK 2016 en WK 2018, vroegtijdig uitgeschakeld op latere eindtoernooien en uiteindelijk opnieuw in de problemen. Koeman vertrok na de laatste tegenvaller, en weer werd de blik naar de Cruijff-visie gericht.
"Da's logisch," zou Johan Cruijff zelf gezegd kunnen hebben. En misschien is het zelfs verstandig. De Nederlandse voetbalcultuur is nu eenmaal gevormd door Cruijff, en veel van wat hier als goed voetbal wordt gezien is vaak gebaseerd op zijn erfenis. Maar het mag ook ongemakkelijk voelen. Want als elke grote beslissing uiteindelijk weer uitkomt bij mensen die in dezelfde kring zijn opgegroeid, dan lijkt vernieuwing wel heel erg op herhaling.
En precies daar wringt het. Is dit een terugkeer naar waar het ooit begon, of is het een teken dat Nederland te vaak naar achteren kijkt om nog echt vooruit te kunnen? In Spanje is er voortgebouwd op de visie van Cruijff, terwijl Nederland stil bleef staan. Is het terughalen van zijn ideeën nu de oplossing, of is het een teken dat we zelf geen nieuwe weg meer durven in te slaan?
