'Dit is Ajax niet meer': zo verliep de Fluwelen Revolutie van Johan Cruijff

Jaren geleden ontketende Johan Cruijff zijn 'fluwelen revolutie' bij Ajax. Zijn poging om de club naar zijn ideeën te hervormen mondde uit in een 'smerige oorlog'. Hier beschrijven we stap voor stap hoe de machtswisseling van start ging en de club tot op het bot verdeelde.

Alles begon met een bommetje in de krant. Na een kansloze nederlaag tegen Real Madrid schreef Johan Cruijff op 20 september 2010 in zijn column in De Telegraaf de iconische woorden: "Dit is Ajax niet meer." Hij uitte felle kritiek op het beleid, herkende de speelstijl niet meer en bood aan te helpen om de club weer op het juiste spoor te krijgen.

Zijn plan was helder: de club moest weer geleid worden door voetballers, met een focus op de geroemde jeugdopleiding en het kenmerkende aanvallende spel waar de club zo groot mee is geworden.

Voetballers aan het roer

De column was het startschot voor een reeks snelle ontwikkelingen. Cruijff riep oud-spelers op om zich te verenigen en zitting te nemen in de ledenraad. De eerste grote overwinning volgde op 6 december 2010 toen trainer Martin Jol vertrok en werd opgevolgd door Frank de Boer, een kind van de club en vertrouweling van Cruijff. De invloed van de oud-spelers groeide snel en op 14 december traden zeven van hen toe tot de ledenraad.

In het voorjaar van 2011 presenteerde Cruijff zijn plan: een nieuw technisch hart bestaande uit oud-spelers Frank de Boer, Wim Jonk en Dennis Bergkamp moest het voetbalbeleid gaan bepalen. Dit plan botste direct met de zittende directie en Raad van Commissarissen die vonden dat Cruijff te veel zeggenschap opeiste.

De spanning liep zo hoog op dat de bestuurlijke top de handdoek in de ring gooide. Eind maart kondigden voorzitter Uri Coronel en de rest van het bestuur hun vertrek aan. Kort daarna volgde ook algemeen directeur Rik van den Boog waarmee de weg was vrij voor een nieuwe leiding. Op 6 juni koos de ledenraad een nieuwe RvC met daarin Cruijff, Edgar Davids, Steven ten Have, Paul Römer en Marjan Olfers.

Cruijff tegen de rest

De nieuwe eenheid bleek al snel een illusie. Binnen de nieuwe RvC ontstond een grote kloof tussen Cruijff en de andere vier commissarissen. Het eerste grote conflict draaide om de aanstelling van een nieuwe algemeen directeur. Cruijff wilde Tscheu La Ling, maar de rest van de RvC wees dit af. De tegenstellingen werden pijnlijk zichtbaar toen Cruijff besloot om Ling onuitgenodigd mee te nemen naar een RvC-vergadering.

De patstelling lag nu open en bloot. In oktober 2011 stelde de ledenraad een verzoeningscommissie aan om de boel te lijmen, maar een dag later lekte een brief uit waarin de andere commissarissen Cruijff verweten dat hij de benoeming van Marco van Basten had tegengehouden. Cruijff gaf echter geen krimp en liet weten niet uit de RvC te stappen.

De bom barstte definitief op 16 november 2011. De overige vier commissarissen voerden, buiten Cruijff om, een ultieme provocatie uit: ze droegen Louis van Gaal voor als nieuwe algemeen directeur. Voor Cruijff, wiens voetbalvisie haaks stond op die van Van Gaal, was dit onacceptabel. Hij verklaarde niet verder te willen met de rest en het bestuur trad formeel af.

Van de bestuurskamer naar de rechtszaal

De machtsstrijd verplaatste zich vervolgens van de bestuurskamer naar de rechtszaal. Cruijff spande samen met een groep jeugdtrainers een kort geding aan om de benoemingen van Louis van Gaal, Danny Blind en Martin Sturkenboom tegen te houden. Hoewel de ledenraad het vertrouwen in de RvC een dag later opzegde, weigerden de commissarissen op te stappen.

Op 12 december 2011 zette de voorzieningenrechter de benoemingen van Van Gaal en Sturkenboom voorlopig stop. De vier commissarissen gingen in hoger beroep, maar op 7 februari 2012 velde het gerechtshof het definitieve oordeel: de benoemingen waren niet rechtsgeldig tot stand gekomen. Cruijff had de juridische strijd gewonnen.

Sportieve nasleep

Sportief betaalde de omwenteling zich snel uit. Onder Frank de Boer pakte Ajax vier landstitels op rij (2011–2014) met een herkenbaar 4-3-3 en veel speelminuten voor eigen jeugdspelers, waaronder Daley Blind, Davy Klaassen, Joël Veltman, Ricardo van Rhijn en Viktor Fischer. In Europa liet de echte doorbraak nog even op zich wachten met vroege uitschakelingen.

Intern begon het in 2015 weer te knetteren. Na een conflict met Dennis Bergkamp en Marc Overmars besloot Wik Jong te vertrekken, waardoor delen van het Plan-Cruijff verwaterden. Toch geldt de basis uit die jaren, met de focus op de jeugd, een heldere voetbalvisie en een slankere organisatie, nog altijd als het fundament voor latere successen, zoals de Europa League-finale in 2017 en de UEFA Champions League-opleving in 2018/2019.

De revolutie liet Ajax achter met één fundamentele vraag die vandaag de dag weer actueler is dan ooit: wie heeft het voor het zeggen bij de club en hoe wordt het Ajax-DNA gewaarborgd?